Gmina Zamość znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie miasta Zamość – perły renesansu oraz graniczy z gminami: Stary Zamość, Skierbieszów, Sitno, Łabunie, Adamów, Zwierzyniec, Szczebrzeszyn i Nielisz. Jest jedną z największych gmin wiejskich w województwie lubelskim, zarówno pod względem obszaru (197 km kw.), jak i liczby ludności. Tworzy ją 35 sołectw. Południowe tereny Gminy Zamość sięgają Roztocza i Roztoczańskiego Parku Narodowego. Przez Gminę Zamość przebiegają ważne szlaki komunikacyjne: tutaj krzyżują się droga krajowa nr 17 Warszawa – Lwów (z przejściem granicznym w Hrebennem) oraz droga krajowa nr 74 do Łucka (z przejściem granicznym w Zosinie). Znajdują się tutaj rezerwaty, pomniki przyrody, a także ważne wykopaliska archeologiczne. Uroki gminy można podziwiać, jadąc Ścieżką Rowerową Gminy Zamość lub wędrując pieszymi szlakami. Miłośnicy turystyki konnej mogą mile spędzić czas podczas jazdy Ułańskim Szlakiem Konnym. Na turystów, którzy zechcą odpocząć po krajoznawczych wędrówkach lub pozostać tu dłużej, czekają motele, gościńce, a także gospodarstwa agroturystyczne oferujące noclegi i smaczne regionalne dania.
Barwny i niepowtarzalny obraz Gminy Zamość tworzą przede wszystkim jej mieszkańcy. Działają tu liczne organizacje społeczne: 30 Kół Gospodyń Wiejskich, 12 jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych, stowarzyszenia w tym 9 sportowych. Na terenie gminy działa 13 placówek szkolnych dbających o wykształcenie i rozwój młodego pokolenia. Funkcjonują tu zespoły: Ale Cantare z Płoskiego, Białowolanki z Białowoli, Czerwone Korale z Zawady, Echo Lipska z Lipska, Roztoczanki z Wólki Wieprzeckiej, Wesołe Gosposie z Sitańca Kolonii, Chór Sitanianie z Sitańca oraz Kabaret „Taka Potrzeba” z Łapiguza, Grupa Teatralna „Bez Maski”, Kabaret z Lipska. Młodzi ludzie rozwijają swoje talenty muzyczne ucząc się i koncertując w Młodzieżowej Orkiestrze Dętej OSP Białowola.
Organizowane w gminie festyny, m.in. w Jatutowie, Mokrem, Płoskiem i Wysokiem cieszą się dużym zainteresowaniem zarówno mieszkańców, jak i gości z regionu czy turystów. Gmina Zamość wciąż pogłębia współpracę międzynarodową z partnerami z Ukrainy, Włoch, Słowacji i Węgier. Spotkania, rozmowy, realizowane wspólnie programy służą wymianie doświadczeń, poznawaniu nowych obszarów działania i nieustannemu rozwojowi.
Herbem gminy Zamość jest srebrny gryf na czerwonym tle, wyłaniający się zza złotego mostu. Niegdyś był znakiem rodu Niemierzów – Ostrowskich, XV-wiecznych właścicieli dóbr pod dzisiejszym Zamościem. Most podkreśla związki gminy z miastem, którego pierwotna nazwa brzmiała „Zamoście”.
Flaga gminy Zamość obrazuje herb gminy na wydzielonym czerwonym kwadracie. Po jego prawej stronie znajduje się prostokąt podzielony na sześć równych pasów poziomych w barwach od góry: białej, czerwonej, żółtej, białej, czerwonej i żółtej.
Historia herbu Gmina Zamość jest ściśle związana z miastem, mającym silnie ugruntowane i chlubne miejsca w dziejach nie tylko regionu, lecz i całego kraju.
Ze względów prestiżowych, jak i ze względu na bogate dzieje okolicznych miejscowości, częstokroć dawniejsze od Zamościa, zasadnym było nawiązanie do najdawniejszych rycersko-szlacheckich właścicieli tych obszarów w średniowieczu, w czasach panowania polskiego, czyli od XIV i XV w. Nie pominięto też związków z hetmańskim grodem. Ziemie dzisiejszej Gminy Zamość we wczesnym średniowieczu zaliczały się do legendarnych Grodów Czerwieńskich, co najmniej od X w. Przez kilka stuleci stanowiły przedmiot sporów pomiędzy Polską a Rusią Kijowską dopiero w latach 1341-1366 zostały one przez króla Kazimierza Wielkiego ostatecznie przyłączone do Polski w ramach księstwa halicko-włodzimierskiego, zwanego odtąd aż do XVIII w. Rusią Czerwoną. Zrazu lenno Korony, od 1387 do 1462 r. stopniowo włączane do niej. Stały się one terenem ożywionej ekspansji gospodarczej i kolonizacji polskiej, głównie mazowieckiej i małopolskiej. Najdawniejsze wzmianki o miejscowościach dzisiejszej Gminy pochodzą z przełomu XIV i XV wieku. Dnia 18 stycznia 1398 r. w dokumencie arcybiskupa halickiego Jakuba Strepy dla możnowładcy Dymitra z Goraja, marszałka koronnego, pojawia się wzmianka o rycerzu Januszu vel Jakubie ze Żdanowie („de Zdanow”), którego potomkowie w 1450 r. byli także dziedzicami Skokówki (Skokowic) z dworem – zameczkiem, a w 1495 r. Kalinowic i części Pniowa. Przedstawiciele tego rodu – niewątpliwie mazowieckiego – przybrawszy nazwisko Niemierzów – Ostrowskich, czasami Żdanowskich, pieczętowali się właśnie herbem Gryf. W następnych latach, popadli w duże kłopoty finansowe, i w latach 1512-1517 wszystkie te swe włości odsprzedali świeżo przybyłym na owe obszary Zamoyskim. W wyniku usilnych zabiegów Zamoyskich, w XVI i w początkach XVII w. prawie wszystkie miejscowości obecnej Gminy Zamość (z wyjątkiem Jatutowa i Wólki Panieńskiej), stały się ich własnością i w różnym czasie wchodziły do utworzonej w 1589 r. Ordynacji Zamojskiej. W heraldyce samorządowej szeroko przyjęty jest zwyczaj sięgania do motywów rycersko – szlacheckich. W aspekcie historycznym wzięto pod uwagę trzy rody: Gorajskich, Niemierzów i Zamoyskich.
Z punktu widzenia historycznego i heraldycznego, najtrafniejszym i najsłuszniejszym stał się znak Niemierzów – Ostrowskich. Wynikło to z faktu wcześniejszego posiadania przez nich Skokówki, na której gruntach powstało nowe miasto, zwane początkowe Nowe Zamoście. Stąd miejscowość tę można uznać za poniekąd kościec historycznego regionu. Przede wszystkim jednak wybór rodu, dziedziczącego okoliczne miejscowości o blisko półtora stulecia wcześniej przed Zamoyskimi, tylko dodaje prestiżu i powagi godłu gminnemu. Nie bez znaczenia jest również i to, że Gryf rodu Niemierzów jest herbem stosunkowo rzadko występującym na lubelszczyźnie, poza powiatem tomaszowskim. Wybitny osiemnastowieczny heraldyk, K. Niesiecki opisuje go następująco: „w polu czerwonym gryf biały (tj. srebrny), z którego połowa przednia od głowy, orła z nosem zakrzywionym, z językiem wywieszonym, z dwiema szponami w górę wspiętymi, także z dwoma skrzydłami do lotu wyniesionymi reprezentuje. Druga połowa lwa z dwiema łapami, na których stoi, z ogonem spod łap w górę zadartymi pokazuje. Nogi przednie jednak u niego i nos żółty (tj. złoty), twarz w lewą (stronę) tarczy skierowana”. Dla podkreślenia nader istotnych związków z Zamościem przyjęto odmianę tegoż herbu, dodając gryfowi kamienny most, nawiązujący do nazwy Gminy i miasta, początkowo przecież brzmiącej „Zamoście”. Zza tego mostu wyłania się gryf. W efekcie powyższych przesłanek dokonano następującego wyboru herbu: w polu czerwonym srebrny gryf ze złotymi nogami i złotym dziobem, wyłaniający się zza złotego mostu. Tak skonstruowany herb nawiązuje do historii i nazwy Gminy oraz jest zgodny z zasadami sztuki heraldycznej.
Historia
Pierwsi ludzie pojawili się na terenach obecnej gminy Zamość około 5 tys. lat przed naszą erą, czyli w środkowej epoce kamiennej. Ślady obozowiska z tego okresu znalezione zostały w Wólce Wieprzeckiej. O stałej obecności osad ludzkich na tym obszarze świadczą znaleziska z późniejszego okresu (około 4,5-1,6 tyś. lat p.n.e.). Natrafiono na nie m.in. w Białobrzegach i Topornicy gdzie odkryto cenne cmentarzysko kultury ceramiki malowanej. W wielu miejscowościach, np. w Pniówku i Wysokiem natrafiono na zabytki z epoki brązu (prasłowiańska kultura łużycka z około 1,3 tyś. 400 lat p.n.e.). Kurhanowe pochówki z tego okresu znajdują się m.in. w okolicach wsi Hubale, Chyża i Pniówek.
Właścicielami obszaru, na którym po latach powstała gmina Zamość byli w XIV w. Gorajscy, a później m.in. Niemierzowie-Ostrowscy i Górkowie. Ich herbem był srebrny gryf na czerwonym tle, wyłaniający się zza złotego mostu. Obecnie jest on herbem Gminy Zamość. Most, umieszczony w herbie podkreśla związki gminy z miastem, którego pierwotna nazwa brzmiała „Zamoście”. Ze względów prestiżowych, jak i ze względu na bogate dzieje okolicznych miejscowości, częstokroć dawniejsze od Zamościa, zasadnym było nawiązanie do najdawniejszych rycersko-szlacheckich właścicieli tych obszarów w średniowieczu, w czasach panowania polskiego, czyli od XIV i XV w. Z uwagi na bliskość miasta Zamość, nie pominięto też związków z hetmańskim grodem.
Od XVI w. niepodzielnymi panami tych ziem stali się Zamoyscy. Podstawy potęgi tego rodu stworzył Jan Zamoyski, kanclerz i hetman wielki koronny Zamoyski, urodzony w 1542 r. w obronnym zameczku w Skokówce, był jednym z najlepiej wykształconych ludzi w XVI-wiecznej Polsce. Kierował polityką Rzeczpospolitej za panowania kilku monarchów. Był też wielkim mecenasem kultury i nauki. W skład jego majętności – Ordynacji Zamojskiej wchodziło w 1605 r. pięć miast i 149 wsi. Stolicą ordynacji był Zamość, założony przez Zamoyskiego w 1580 r. na gruntach wsi Skokówka oraz na części gruntów Kalinowic.
Zamość zbudowany według projektu włoskiego architekta Bernarda Morando był ważnym ośrodkiem gospodarczym, naukowym i kulturalnym, a jednocześnie silną twierdzą. Swobodny rozwój Zamościa i okolicy nastąpił z chwilą odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 r., a w szczególności po II wojnie światowej.
Historia nowożytna
Gminy, jako jednostki administracyjne, utworzone zostały uchwałą Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 5 grudnia 1972 roku, nr XXI/92/72. Powstały wówczas między innymi: Gmina Mokre z siedzibą Gminnej Rady Narodowej w Mokrem i sołectwami: Białowola, Hubale, Lipsko, Lipsko-Kosobudy, Lipsko-Polesie, Mokre, Płoskie, Wieprzec, Wierzchowiny, Wólka Wieprzecka, (z obecnym sołectwem Skaraszów) Wychody, Zalesie, Zarzecze, Zwódne (z obecnym sołectwem Skokówka), Żdanów Żdanówek; Gmina Wysokie z siedzibą Gminnej Rady Narodowej w Wysokiem. Z naszych sołectw do gminy tej należały wówczas: Białobrzegi, Borowina Sitaniecka, Bortatycze, Bortatycze-Kolonia, Chyża, Łapiguz, Sitaniec, Sitaniec-Kolonia, Sitaniec Wolica, Wysokie; Gmina Zawada z siedzibą Gminnej Rady Narodowej w Zawadzie. Do gminy tej należały wówczas między innymi: Siedliska, Siedliska-Kolonia (dzisiaj miejscowość ta nie tworzy odrębnego sołectwa), Zawada. Gmina Łabunie z siedzibą Gminnej Rady Narodowej w Łabuniach. W skład gminy wchodziły dzisiaj nasze miejscowości: Jatutów, Kalinowice, Pniówek, Wólka Panieńska. Gmina Sitno z siedzibą Gminnej Rady Narodowej w Sitnie. Do gminy tej należał jeszcze wówczas Szopinek.
Uchwałą Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia 5 października 1973 roku nr XXVI/114/73 w sprawie zniesienia, zmiany granic, siedziby i nazw niektórych gmin w województwie lubelskim przeniesiono siedzibę gminy Mokre do Zamościa i zmieniono nazwę na Gminę Zamość. Uchwała weszła w życie w dniu 12 października 1973 roku. Tę datę przyjmujemy za datę powstania Gminy Zamość. Uchwałą powyższą przyłączono również do Gminy Zamość z gmin Łabunie i Sitno miejscowości: Jatutów, Kalinowice, Pniówek, Wólka Panieńska i Szopinek.
Pierwsza sesja Gminnej Rady Narodowej w Zamościu miała miejsce w dniu 17 grudnia 1973 r. Jej przewodniczącym był Mieczysław Wróbel z Płoskiego, a zastępcami Przewodniczącego – Marcin Olchowski z Wólki Wieprzeckiej i Janusz Mogielnicki, wówczas mieszkaniec Hubal. 6 stycznia 1975 r. Przewodniczącym Rady wybrany został Jan Jakubowski. Pierwszym Naczelnikiem Gminy Zamość został Emilian Barański.
Kolejna ważna data w historii Gminy Zamość to 2 lipca 1976 roku. Z dniem tym przestały istnieć gminy: Zawada i Wysokie, a miejscowości wchodzące w ich skład przyłączone zostały do Gminy Zamość. Była to decyzja, Rozporządzenie Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 24 czerwca 1976 roku. Efektem powyższej decyzji było połączenie składów osobowych Gminnych Rad Narodowych. Pierwsza sesja „potrójnej” rady miała miejsce w dniu 16 lipca 1976 r. Druga kadencja Gminnej Rady Narodowej w Mokrem trwała od 1978 do 1984 r. Przewodniczącym Rady początkowo był Jan Jakubowski. W dniu 8 grudnia 1980 r. na stanowisku tym zastąpił go Roman Zychowicz z Zawady. Naczelnikiem Gminy był nadal Emilian Barański.
Pierwsza sesja Gminnej Rady Narodowej w Zamościu III kadencji miała miejsce w dniu 29 czerwca 1984 r. Przewodniczącym Rady został ponownie Roman Zychowicz z Zawady. Zastępcami Przewodniczącego wybrano Krzysztofa Rabiegę z Łapiguza i Stanisława Tomaszewskiego ze Zwódnego. Do grudnia 1986 r. Naczelnikiem Gminy pozostał Emilian Barański. W dniu 5 grudnia 1986 r. Naczelnikiem Gminy wybrano Zofię Łyp.
IV kadencja Gminnej Rady Narodowej w Zamościu to krótki okres w historii. Jej kadencja została prawnie skórcona. Był to wynik obrad „okrągłego stołu”. Pierwsza jej sesja miała miejsce w dniu 29 czerwca 1988 roku. Przewodniczącym Rady wybrano Stanisława Gałę z Mokrego z jego zastępcą Stanisława Struzika z Kalinowic. Naczelnikiem Gminy była nadal Zofia Łyp. 8 marca 1990 roku Sejm Rzeczypospolitej Polskiej uchwalił ustawę o samorządzie gminnym. Utworzyła ona gminy jako podstawowe ogniwa podziału terytorialnego odrodzonej Polski. Gminy otrzymały podmiotowość prawną, a mieszkańcy możliwość demokratycznego wyboru swoich przedstawicieli do samorządowych organów.
27 maja 1990 roku miały miejsce pierwsze wybory samorządowe. Pierwsza sesja Rady Gminy Zamość I kadencji miała miejsce w dniu 4 czerwca 1990 r.